Qara Qutu Nəzəriyyəsi: İnkişaf Səhvləri Sahiblənməklə Başlayır

Zaman-zaman elə fikirlərlə qarşılaşıram ki, onlar sadəcə ağıllı səslənmir — sistemlərə, liderliyə və mədəniyyətə baxış tərzini dəyişir. Qara Qutu Nəzəriyyəsi də məhz belə ideyalardan biridir.

 

Bu konsepsiya britaniyalı araşdırmaçı jurnalist Matthew Syed-in 2015-ci ildə nəşr olunan Black Box Thinking kitabından gəlir. Onun əsas ideyası sadədir, amma bir o qədər də narahatedicidir: uğur səhvlərdən qaçmaqla yox, onlardan nə qədər dürüst və sistemli şəkildə öyrəndiyimizlə ölçülür.

Syed arqumentini iki tam fərqli düşüncə tərzini müqayisə edərək qurur. Bir tərəfdə inkişaf yönümlü düşüncə tərzi (growth mindset) var — burada səhvlər məlumat, geribildirim və öyrənmə fürsəti kimi qəbul olunur. Digər tərəfdə isə sabit düşüncə tərzi (fixed mindset) dayanır — burada səhvlər şəxsi uğursuzluq, nüfuza təhdid və ya gizlədilməli bir şey kimi görülür.

 

Onun mesajı çox aydındır: təkcə istedad heç vaxt kifayət etmir. Həqiqi və davamlı uğur — istər fərdlər, istər komandalar, istərsə də təşkilatlar üçün — səhvləri analiz etmək, onlardan dərs çıxarmaq və davamlı inkişaf üzərində mədəniyyət qurmaq bacarığından asılıdır.

Bu ideyanı daha aydın göstərmək üçün Syed iki sənaye arasında güclü bir müqayisə aparır: aviasiya və səhiyyə.

 

2013-cü ildə dünyada 3 milyarddan çox sərnişin hava yolu ilə daşınıb, lakin aviasiya qəzaları nəticəsində həyatını itirənlərin sayı cəmi 210 nəfər olub. Halbuki bu təhlükəsizlik səviyyəsi həmişə belə olmayıb. 1970-ci illərdə hər 1 milyon kommersiya reysi üçün təxminən 5–6 ölümcül qəza baş verirdi. Bu gün isə bu rəqəm 1 milyon reysə 1-dən də azdır.

 

Bəs nə dəyişdi?

 

Cavab daha yaxşı pilotlar və ya daha ağıllı insanlar deyil. Cavab qara qutudur.

 

Hər bir aviasiya hadisəsindən sonra qara qutular tapılır və sakit, obyektiv şəkildə analiz olunur. Heç kim tələsik mühakimə edilmir. Heç kəs öz nüfuzunu qorumağa çalışmır. Yeganə məqsəd baş verənləri dəqiq anlamaq və bunun bir daha təkrarlanmamasını təmin etməkdir. Nəticədə, hər bir səhv sistemi daha təhlükəsiz edir.

 

Səhiyyədə ölümcül səhvlər baş verdikdə, əsl səbəbi ortaya çıxarmaq çox vaxt çətin olur. İnsanlar instinktiv olaraq öz nüfuzlarını qorumağa çalışır, məsuliyyəti bölüşdürür və ya səbəbi başqa yerdə axtarırlar. Syed-in fikrincə, bu davranış Qara Qutu Nəzəriyyəsinin əksinə olaraq sabit düşüncə tərzinin klassik nümunəsidir.

 

Nəticələr isə son dərəcə narahatedicidir. ABŞ-da aparılan araşdırmalar göstərir ki, hər il qarşısı alına bilən tibbi səhvlər səbəbindən 400.000-ə qədər insan həyatını itirir. Bu isə demək olar ki, hər gün iki təyyarənin qəzaya uğramasına bərabərdir.

 

Müqayisə çox kəskindir:

 

• Aviasiyada səhvlər ortaq öyrənməyə çevrilir.
• Səhiyyədə isə səhvlər çox vaxt sükuta gömülür.

Əgər hər şeyi sadələşdirsək, mesaj çox aydındır: aviasiyada səhvlər faktlara aparır, bir çox digər sahələrdə isə səhvlər müdafiə reaksiyasını işə salır.

 

Və məhz bu fərq sistemin inkişaf edib-etməyəcəyini müəyyənləşdirir.

 

Uğur səhvlərin olmadığını iddia etməklə gəlmir. Uğur səhvləri dürüst şəkildə qəbul etməkdən, obyektiv analiz etməkdən və öyrəndiklərimizi sistemə çevirməkdən keçir.

 

Mənim üçün Qara Qutu Nəzəriyyəsi sadəcə maraqlı bir nəzəriyyə deyil. Bu yanaşma Wemark-ın korporativ mədəniyyətinin əsas sütunlarından biridir.

 

Wemark-a qoşulan hər kəs ilk gündən bir şeyi aydın başa düşür: səhvlər prosesin ayrılmaz hissəsidir. Buna görə heç kim cəzalandırılmır. Vacib olan tək şey — sonra nə baş verdiyidir.

 

Hər bir səhv araşdırılmalı, başa düşülməli və komanda ilə paylaşılmalıdır.

 

Yalnız bu halda eyni səhvin yenidən təkrarlanma ehtimalını azalda bilərik. Təşkilatlar məhz belə yetişir. Etibar məhz belə formalaşır. Və real inkişaf məhz burada baş verir.

 

Mənim üçün inkişaf inkarın bitdiyi yerdə başlayır.